BẢN ĐỒ LÒNG DÂN

BẢN ĐỒ LÒNG DÂN

Ba tọa độ của trách nhiệm ở một Ban Chỉ huy quân sự xã

KỲ I: NƠI PHẢI QUAY LẠI

Ba ngày sau khi nhận nhiệm vụ ở xã, một cánh cổng khóa cho tôi bài học đầu tiên: đến đúng địa chỉ chưa có nghĩa đã đến được với dân. “Bản đồ lòng dân” bắt đầu từ những nơi cán bộ phải quay lại, nghe cho hết điều dân lo và giữ một lời hẹn đến cùng.

Ngày 16/1/2026, tôi nhận nhiệm vụ Chính trị viên phó Ban Chỉ huy quân sự xã Đoàn Đào, phụ trách công tác Đảng, công tác chính trị. Từ cơ quan Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh về cấp xã, khoảng cách địa lý không xa. Nhưng giữa một kế hoạch đã đủ mục, đủ biểu và hoàn cảnh thật của từng gia đình vẫn là một quãng đường chỉ có thể đi bằng đôi chân, sự lắng nghe và trách nhiệm.

Ở cơ quan, nhiệm vụ thường hiện lên qua chỉ tiêu, quân số, chế độ và thời hạn. Ở cơ sở, phía sau một dòng tên trong danh sách có thể là kế sinh nhai của cả nhà; phía sau việc tuyển quân là công việc, dự định và nỗi lo của một thanh niên; phía sau một phần mộ liệt sĩ là nhiều thập niên chờ đợi của thân nhân.

Cánh cổng khóa lúc 16 giờ

Thanh niên Phạm Tiến Chuẩn ở thôn Ngọc Trúc đi làm xa, thường cuối tuần mới về. Mẹ làm ca, cha đi phụ hồ. Bí thư Chi bộ thôn Ngọc Trúc Phạm Minh Đức, thôn đội trưởng Nguyễn Ngọc Hải cùng lực lượng tại chỗ đã nắm hoàn cảnh và vận động gia đình chấp hành quy định về nghĩa vụ quân sự.

Theo lịch, 16 giờ ngày 19/1/2026, đoàn công tác đến nhà Chuẩn để gặp gia đình. Cổng khóa. Hàng xóm cho biết chưa ai đi làm về. Trung tá Nguyễn Văn An, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã, ghi lại thời gian và thống nhất với thôn đội trưởng: trường hợp này phải đến sau 20 giờ hoặc vào cuối tuần.

Thôn đội trưởng Nguyễn Ngọc Hải nói: “Ở đây nhiều nhà vậy đấy. Giờ hành chính mình đi thì dân lại không có nhà.” Cuộc xuống dân đầu tiên chưa làm được việc, nhưng cánh cổng khóa chỉ ra một điều rõ ràng: đúng giờ làm việc của cán bộ chưa chắc đã là đúng giờ có thể gặp dân.

Nếu mang nguyên nhịp công tác ở cơ quan xuống thôn, cán bộ có thể đến đúng địa chỉ mà vẫn chưa chạm được vào cuộc sống của người cần gặp. Lịch xuống dân vì thế được điều chỉnh theo nhịp sinh hoạt của từng gia đình, với sự dẫn đường của chi bộ thôn, thôn đội và đảng viên dân quân.

“Các chú ghi rồi có quay lại không?”

Khi gặp được gia đình, mẹ Chuẩn không phản đối việc con thực hiện nghĩa vụ quân sự. Điều bà lo là nếu con đi, việc nhà và thu nhập sẽ bị xáo trộn. Tôi ghi những băn khoăn ấy. Người mẹ nhìn cuốn sổ rồi hỏi: “Các chú ghi rồi có quay lại không?”

Câu hỏi không phủ nhận chủ trương. Nó kiểm tra cán bộ: những gì dân nói có thực sự được nghe, hay chỉ được ghi vào sổ cho đủ một lượt vận động? Từ giây phút ấy, việc quan trọng không còn là nói thêm một đoạn tuyên truyền, mà là chứng minh lời ghi có người theo đến cùng.

Một tối sau đó, lúc 21 giờ 05 phút, điện thoại của Trung tá Nguyễn Văn An đổ chuông. Thôn đội trưởng Nguyễn Ngọc Hải báo gia đình Chuẩn đang có đủ người. Tôi thấy đã muộn nên đề nghị để hôm sau. Chỉ huy trưởng nói: “Mai chưa chắc đủ người. Dân đã hẹn thì mình đi.”

Tại nhà Chuẩn, lần này không ai mở đầu bằng chỉ tiêu. Chuẩn nói mình không trốn tránh nghĩa vụ nhưng đang có việc làm, nghỉ ngang thì tiếc; sau khi hoàn thành nghĩa vụ sẽ làm gì, em cũng chưa hình dung rõ. Người cha nói thêm nỗi lo thiếu một lao động chính.

Những điều ấy không nằm trong một bài tuyên truyền soạn sẵn. Cán bộ hỏi điều gia đình lo trước, rồi mới trao đổi ngắn gọn về trách nhiệm công dân, môi trường rèn luyện và chính sách liên quan. Người mẹ nhận xét cách nói như vậy dễ hiểu hơn. Chuẩn không viết ngay đơn tình nguyện, cũng không đưa ra lời hứa tròn trịa; em chỉ khẳng định sẽ lên xã làm việc theo giấy hẹn và không né tránh.

Đó chưa phải kết quả cuối cùng. Nhưng có một thay đổi quan trọng: cuộc vận động đã trở thành cuộc đối thoại. Cán bộ chính quy giữ yêu cầu và quy trình; Bí thư Chi bộ thôn Phạm Minh Đức, thôn đội trưởng Nguyễn Ngọc Hải, đảng viên dân quân Phạm Ngọc Dương và lực lượng địa bàn giúp hiểu hoàn cảnh, chọn thời điểm và cách nói. Hai phía phải gặp nhau thì chủ trương mới đi được qua cánh cổng mỗi nhà.

Tọa độ đầu tiên trên “bản đồ lòng dân” vì thế không phải một địa danh. Đó là nơi cán bộ đã hẹn thì phải quay lại.

KỲ II: VIỆC PHẢI CÓ NGƯỜI THEO ĐẾN CÙNG

Một kinh nghiệm ngoài thôn xóm rất dễ trôi qua nếu chỉ nằm trong trí nhớ cá nhân. Đưa việc chưa trọn vào sinh hoạt chi bộ, gọi đúng tên người chịu trách nhiệm và kiểm tra đến kết quả là cách để một lời hẹn với dân trở thành kỷ luật của tổ chức.

Cuộc họp bắt đầu từ việc chưa làm được

Buổi sinh hoạt Chi bộ Quân sự xã Đoàn Đào tháng 2/2026 không mở đầu bằng thành tích. Trên bàn là nghị quyết, lịch xuống thôn và những trường hợp cần tiếp tục nắm, trong đó có gia đình Phạm Tiến Chuẩn.

Đồng chí Nguyễn Văn Hách, Bí thư Đảng ủy xã, Bí thư Chi bộ Quân sự, Chính trị viên Ban Chỉ huy quân sự xã, đặt vấn đề: “Hôm nay không chỉ nghe việc đã làm. Việc nào chưa làm được, cách nào chưa sát dân, cũng phải nói rõ.”

Tôi tự nhận phần tuyên truyền có lúc đúng chính sách nhưng còn dài, khiến người nghe ngại hỏi. Một ý kiến khác nhắc cán bộ mới về địa bàn nếu không trao đổi kỹ với lực lượng tại chỗ có thể đến nhà rồi mới biết người cần gặp đi vắng. Ở thôn Trà Bồ, sau khi nghe cán bộ nói đủ quy trình và chính sách, một người mẹ vẫn phải hỏi lại thôn đội trưởng: “Nói thế nghĩa là cháu phải làm những gì?”

Câu hỏi ấy chỉ ra điều mà dòng báo cáo “đã tuyên truyền đầy đủ” không phản ánh: nói đúng chưa chắc người nghe đã hiểu. Lúc đầu, tôi thiên về chuẩn bị một nội dung thống nhất để bảo đảm cán bộ không bỏ sót chính sách. Đảng viên dân quân Phạm Ngọc Dương góp ý rằng thống nhất nội dung là cần, nhưng mỗi nhà lo một kiểu; nếu nói với nhà nào cũng giống nhau, dân sẽ nhận ra cán bộ đang “đọc bài”.

Chi bộ thống nhất hai yêu cầu tưởng như trái nhau: nội dung phải đúng và thống nhất, nhưng cách trao đổi phải bắt đầu từ hoàn cảnh cụ thể. Điều gì chưa chắc thì ghi lại, không trả lời vội; nhưng đã ghi thì phải có người phản hồi. Tự phê bình ở đây không nhằm kể lỗi cho đủ thủ tục, mà để sửa cách làm trước khi lỗi trở thành thói quen.

Nghị quyết có tên người, có việc, có hạn

Sau thảo luận, chi bộ không ghi một câu chung chung “tiếp tục nắm địa bàn”. Đồng chí Nguyễn Văn Nhất, Trợ lý Tác huấn, được giao phối hợp với thôn Ngọc Trúc gặp lại gia đình Chuẩn khi thanh niên về địa phương. Đồng chí Đoàn Phụng Hiếu, nhân viên Quân lực, rà soát nhóm công dân đi làm xa, báo cáo trước ngày 10/2/2026. Đồng chí Trần Quang Thắng, Phó Chỉ huy trưởng, cùng các thôn đội trưởng cập nhật danh sách gia đình chính sách, quân nhân tại ngũ.

Phần việc của tôi là chuẩn bị nội dung tuyên truyền ngắn, dễ hiểu về nghĩa vụ quân sự và chính sách hậu phương; theo dõi hoạt động dân vận và báo cáo kết quả trong kỳ sinh hoạt sau. Điểm mới không nằm ở việc thêm một dòng phân công, mà ở chỗ việc chưa xong có người nhận, có thời hạn và phải quay trở lại chi bộ để được kiểm tra.

Tháng 3/2026, xã Đoàn Đào giao đủ 35 công dân nhập ngũ theo chỉ tiêu. Phạm Tiến Chuẩn lên đường nhận nhiệm vụ tại Tiểu đoàn Đặc công 41 thuộc Bộ Tham mưu Quân khu 3. Kết quả ấy không cho phép khẳng định mọi băn khoăn của gia đình đã được giải quyết hết, càng không nên quy toàn bộ kết quả tuyển quân cho một cuộc vận động. Điều có thể kiểm chứng là trường hợp Chuẩn đã không bị bỏ quên sau lần ghi sổ; em thực hiện nghĩa vụ và phần việc của cán bộ được theo đến một mốc cụ thể.

Trong một phạm vi rộng hơn, từ tháng 1 đến tháng 8/2026, Chi bộ Quân sự xã tổ chức 8 kỳ sinh hoạt, có 2 nội dung chuyên đề liên quan đến ổn định tổ chức, nắm địa bàn, chính quy hóa nền nếp và đổi mới cách vận động nhân dân; 5 đảng viên được phân công phụ trách 5 nhóm nhiệm vụ. Lực lượng phối hợp thực hiện 93 lượt xuống thôn, rà soát 687 công dân trong độ tuổi nghĩa vụ quân sự và trực tiếp gặp 45 hộ gia đình có công dân đủ tiêu chuẩn.

Các con số cho biết khối lượng công việc, chưa tự nói lên chất lượng. Muốn biết nghị quyết có đi vào đời sống hay không, chi bộ vẫn phải hỏi: trường hợp nào còn băn khoăn, ai phải xuống lại, nội dung nào chưa rõ, lời hẹn nào chưa được trả lời? Đồng chí Nguyễn Văn Hách nhấn mạnh: “Một việc ở cơ sở nếu chỉ ghi ‘đã triển khai’ thì rất dễ trôi. Phải có người chịu trách nhiệm đến cùng.”

Càng chính quy càng phải gần dân

Cán bộ chính quy có ưu thế về nền nếp, quy trình và phương pháp, nhưng không ai mới về xã đã hiểu ngay nhịp sống của từng thôn. Danh sách giúp quản lý địa bàn; lực lượng tại chỗ giúp đọc được hoàn cảnh phía sau mỗi dòng tên. Cánh cổng khóa lúc 16 giờ cho thấy giờ công tác của cán bộ có thể không trùng giờ dân ở nhà. Câu hỏi ở Trà Bồ cho thấy ngôn ngữ nghiệp vụ có thể đúng mà vẫn xa điều dân cần biết.

Gần dân không làm mềm kỷ luật. Ở cơ sở, việc đã phân công phải có người theo; điều chưa rõ không nói quá thẩm quyền. Tọa độ thứ hai trên “bản đồ lòng dân” là phần việc có người chịu trách nhiệm đến cùng.

KỲ III: GIỚI HẠN PHẢI BIẾT DỪNG

Tháng 2/2026, quê hương đón một liệt sĩ đã có tên trở về. Năm tháng sau, trước những phần mộ chưa xác định danh tính, trách nhiệm của người cán bộ không chỉ là khẩn trương. Đó còn là phối hợp đúng thẩm quyền, tôn trọng kết luận chuyên môn và giữ từng dữ liệu cho hành trình tìm lại tên người đã khuất.

Một người lính trở về bằng chính tên mình

Ngày 4/2/2026, tức ngày 17 tháng Chạp năm Ất Tỵ, Đảng bộ, chính quyền, các ban, ngành, đoàn thể, nhân dân xã Đoàn Đào và thân nhân tổ chức lễ đón nhận, viếng, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ Bùi Xuân Phùng.

Liệt sĩ Bùi Xuân Phùng sinh năm 1932 tại thôn Hoàng Tranh, xã Minh Hoàng, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên trước đây, nay thuộc xã Đoàn Đào. Ông nhập ngũ ngày 1/1/1952, biên chế tại Đại đội 22, Tỉnh đội Hưng Yên; hy sinh ngày 4/4/1954 khi đang là Phó Tiểu đội trưởng trong một trận chống càn tại khu vực Thuận Thành, Bắc Ninh. Hơn 70 năm sau, hài cốt ông được đón từ Nghĩa trang liệt sĩ phường Song Liễu trở về quê hương.

Từ tư gia, đoàn đi bộ qua khu vực chợ Tranh đến Nghĩa trang liệt sĩ Minh Hoàng ở thôn Hoàng Tranh. Trong lễ truy điệu, quê hương có thể xướng lên đầy đủ tên ông. Cảm giác trang nghiêm ấy trở lại với tôi vào tháng 7, khi chúng tôi đứng trước những phần mộ đã có nơi an nghỉ nhưng người nằm dưới đó vẫn chưa thể được gọi bằng tên.

Khẩn trương không đồng nghĩa đi trước cơ chế

Thực hiện nhiệm vụ trong “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, Ban Chỉ huy quân sự xã phải khẩn trương rà soát, báo cáo thông tin về phần mộ liệt sĩ trên địa bàn. Sau sáp nhập, xã Đoàn Đào gồm địa bàn các xã cũ Phan Sào Nam, Đoàn Đào, Minh Hoàng; dữ liệu nghĩa trang tiếp nhận qua bàn giao có nội dung cần đối chiếu với thực tế.

Tôi liên hệ Phòng Văn hóa - Xã hội để lấy danh sách. Vì lo chậm tiến độ báo cáo, tôi chủ động xuống ba nghĩa trang, đối chiếu từng hàng mộ và vị trí với dữ liệu đang có, rồi tổng hợp dự thảo báo cáo. Khi xin ý kiến, đồng chí Nguyễn Thị Vân Anh, Phó Chủ tịch UBND xã, nhắc về phương pháp tham mưu và cơ chế phối hợp.

Điều chưa chặt không phải việc đối chiếu thực địa. Sai ở chỗ tôi đã khảo sát trước khi tham mưu xác lập đầy đủ sự phối hợp giữa các lực lượng có trách nhiệm về hồ sơ người có công, dữ liệu nghĩa trang và chuyên môn kỹ thuật. Tôi đã vội và nhận khuyết điểm. Sau đó, nhiệm vụ được đặt trở lại đúng cơ chế: Ban Chỉ huy quân sự xã phối hợp cơ quan chuyên môn, tham mưu UBND xã, hiệp đồng với cấp trên và xin ý kiến khi phát sinh vấn đề.

Tự phê bình trong tình huống này không phải phủ nhận tinh thần chủ động. Nó phân biệt rõ hai việc: chủ động đi thực tế là cần thiết; chủ động nhưng bỏ qua bước phối hợp có thể làm yếu căn cứ và đẩy trách nhiệm sang nơi không đúng thẩm quyền. Khẩn trương chỉ có giá trị khi đi cùng chính xác.

54 phần mộ và những con số không được phép nói quá

Từ ngày 9 đến 11/7/2026, tại Nghĩa trang liệt sĩ Phan Sào Nam, 17 phần mộ được khai quật. Trong đó, 12 mộ có tiểu và hài cốt; cả 12 trường hợp lấy được mẫu để bàn giao phục vụ giám định ADN. Năm phần mộ không phát hiện thấy tiểu.

Cụm từ “không phát hiện thấy tiểu” phải được giữ đúng nghĩa, không được suy diễn thành “không có hài cốt”. Với những trường hợp này, lực lượng khai quật tiếp tục kiểm tra khuôn bể chứa tiểu và khu vực xung quanh, báo cáo Ban Chỉ đạo 515 tỉnh. Ban Chỉ huy quân sự xã báo cáo đồng chí Nguyễn Văn An, Chủ tịch UBND xã, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 xã. Sau kiểm tra thực địa, cơ quan có thẩm quyền thống nhất kết luận theo quan sát và quy trình chuyên môn.

Từ ngày 15 đến 17/7/2026, tại Nghĩa trang liệt sĩ Đoàn Đào, 37 phần mộ được khai quật. Có 27 mộ có tiểu và hài cốt; 25 trường hợp lấy được mẫu; 10 phần mộ không phát hiện thấy tiểu. Hai phần mộ còn lại có hài cốt nhưng xương đã mục, không đủ điều kiện lấy mẫu.

Tính tại hai nghĩa trang, 54 phần mộ được khai quật; 37 trường hợp lấy được mẫu phục vụ giám định ADN; 15 phần mộ không phát hiện thấy tiểu; 2 trường hợp có hài cốt nhưng không đủ điều kiện lấy mẫu. Đây là số liệu của khâu khai quật, lấy mẫu, không phải số liệt sĩ đã được xác định danh tính.

Đồng chí Nguyễn Văn Hách và tôi hỏi tổ chuyên môn liệu còn có thể lấy được một phần vật liệu nào để giữ lại cơ hội cho tương lai hay không. Câu trả lời là hài cốt đã quá mục, không đủ điều kiện lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Chúng tôi hiểu, nhưng vẫn tiếc. Có những giới hạn mà mong muốn chính đáng không thể thay cho kết luận chuyên môn.

Kế hoạch thực hiện nhiệm vụ đặt ra yêu cầu “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ sản phẩm, rõ trách nhiệm, rõ thời gian, rõ thẩm quyền. Năm chữ “rõ” đầu thúc đẩy người cán bộ làm đến cùng; chữ “rõ thẩm quyền” giữ cho sự tận tâm không biến thành tùy tiện. Trách nhiệm không phải lúc nào cũng là cố làm bằng được điều mình mong muốn. Có lúc, trách nhiệm là biết dừng đúng chỗ.

Sau lấy mẫu, hài cốt được hoàn sang tiểu mới, tạo ống thông; phần vỏ mộ và mặt bằng xung quanh được củng cố, hoàn trả theo quy định. Các mẫu đủ điều kiện được bảo quản, niêm phong; thông tin hồ sơ mẫu được số hóa và bàn giao phục vụ giám định. Công việc ở hiện trường chỉ khép lại khi phần mộ được trả lại sự trang nghiêm và từng phần việc có người chịu trách nhiệm.

Từ một người đã có tên đến những người đang chờ được gọi tên

Ba mươi bảy mẫu được lấy không có nghĩa 37 phần mộ lập tức có tên. Phía sau còn là giám định, đối chiếu dữ liệu và tìm kiếm thông tin thân nhân. Chính vì kết quả cuối cùng chưa thể có ngay, từng vị trí, từng hồ sơ mẫu và từng lần bàn giao ở những khâu đầu càng phải có căn cứ.

Nhìn lại tám tháng đầu công tác ở xã, tôi hiểu “bản đồ lòng dân” có ít nhất ba tọa độ. Ở Ngọc Trúc, đó là nơi cán bộ phải quay lại khi dân đã hẹn. Trong sinh hoạt chi bộ, đó là phần việc chưa xong phải có người nhận và được kiểm tra đến kết quả. Trước những phần mộ chưa xác định danh tính, đó là giới hạn phải tôn trọng để một việc thiêng liêng được làm đúng thẩm quyền và đúng chuyên môn.

Bản đồ hành chính của một xã có thể in xong trên một tờ giấy. “Bản đồ lòng dân” thì không. Nó được vẽ bằng những lần trở lại, bằng phần việc có người theo đến cùng và bằng sự trung thực trước điều mình chưa thể làm được.

Ngày đón liệt sĩ Bùi Xuân Phùng, quê hương gọi được tên một người con sau hơn 70 năm. Còn chừng nào vẫn có người lính chưa được trả lại tên mình, trên tấm bản đồ ấy vẫn còn một điểm chưa thể khép lại.